🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:55 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मद्य (पुंलिङ्ग)

माद्यत्यनेन करणे यत् मादक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामद्यःमद्यौमद्याः
द्वितीयामद्यम्मद्यौमद्यान्
तृतीयामद्येनमद्याभ्याम्मद्यैः
चतुर्थीमद्यायमद्याभ्याम्मद्येभ्यः
पञ्चमीमद्यात् / मद्याद्मद्याभ्याम्मद्येभ्यः
षष्ठीमद्यस्यमद्ययोःमद्यानाम्
सप्तमीमद्येमद्ययोःमद्येषु
सम्बोधनहे मद्यहे मद्यौहे मद्याः

अर्थ: माद्यत्यनेन करणे यत् मादक
संस्कृत: पर्याय: सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा

📚 अमरकोश में:
• मदिरा के और नाम (२.१०.४०) — पर्याय: गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मद्य (नपुंसकलिङ्ग)

माद्यत्यनेन करणे यत् मादक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामद्यम्मद्येमद्यानि
द्वितीयामद्यम्मद्येमद्यानि
तृतीयामद्येनमद्याभ्याम्मद्यैः
चतुर्थीमद्यायमद्याभ्याम्मद्येभ्यः
पञ्चमीमद्यात् / मद्याद्मद्याभ्याम्मद्येभ्यः
षष्ठीमद्यस्यमद्ययोःमद्यानाम्
सप्तमीमद्येमद्ययोःमद्येषु
सम्बोधनहे मद्यहे मद्येहे मद्यानि

अर्थ: माद्यत्यनेन करणे यत् मादक
संस्कृत: पर्याय: सुरा, हलिप्रिया, हाला, परिस्रुत्, वरुणात्मजा

📚 अमरकोश में:
• मदिरा के और नाम (२.१०.४०) — पर्याय: गन्धोत्तमा, प्रसन्ना, इरा, कादम्बरी, परिस्रुता, मदिरा, कश्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें