🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:19:47 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मध्यम (पुंलिङ्ग)

बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामध्यमःमध्यमौमध्यमाः
द्वितीयामध्यमम्मध्यमौमध्यमान्
तृतीयामध्यमेनमध्यमाभ्याम्मध्यमैः
चतुर्थीमध्यमायमध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
पञ्चमीमध्यमात् / मध्यमाद्मध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
षष्ठीमध्यमस्यमध्यमयोःमध्यमानाम्
सप्तमीमध्यमेमध्यमयोःमध्यमेषु
सम्बोधनहे मध्यमहे मध्यमौहे मध्यमाः

अर्थ: बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय
संस्कृत: पर्याय: मध्यदेश

📚 अमरकोश में:
• कमर का मध्य भाग (२.६.८०) — पर्याय: अवलग्न, मध्य, नपुं॰, अन्तिम
• निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (१.७.१) — पर्याय: निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, धैवत, पंचम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मध्यम (नपुंसकलिङ्ग)

बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामध्यमम्मध्यमेमध्यमानि
द्वितीयामध्यमम्मध्यमेमध्यमानि
तृतीयामध्यमेनमध्यमाभ्याम्मध्यमैः
चतुर्थीमध्यमायमध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
पञ्चमीमध्यमात् / मध्यमाद्मध्यमाभ्याम्मध्यमेभ्यः
षष्ठीमध्यमस्यमध्यमयोःमध्यमानाम्
सप्तमीमध्यमेमध्यमयोःमध्यमेषु
सम्बोधनहे मध्यमहे मध्यमेहे मध्यमानि

अर्थ: बीच में स्थित या वर्तमान, बीच का, केन्द्रीय
संस्कृत: पर्याय: मध्यदेश

📚 अमरकोश में:
• कमर का मध्य भाग (२.६.८०) — पर्याय: अवलग्न, मध्य, नपुं॰, अन्तिम
• निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, मध्यम, धैवत और पंचम (१.७.१) — पर्याय: निषाद, ऋषभ, गान्धार, षड्ज, धैवत, पंचम

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें