🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:57:00 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मनसा (स्त्रीलिङ्ग)

कश्यप की एक पुत्री का नाम, नागराज अनन्त की बहन तथा जरत्कारु मुनि की पत्नी,इसीप्रकार मनसादेवी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनसामनसेमनसाः
द्वितीयामनसाम्मनसेमनसाः
तृतीयामनसयामनसाभ्याम्मनसाभिः
चतुर्थीमनसायैमनसाभ्याम्मनसाभ्यः
पञ्चमीमनसायाःमनसाभ्याम्मनसाभ्यः
षष्ठीमनसायाःमनसयोःमनसानाम्
सप्तमीमनसायाम्मनसयोःमनसासु
सम्बोधनहे मनसेहे मनसेहे मनसाः

अर्थ: कश्यप की एक पुत्री का नाम, नागराज अनन्त की बहन तथा जरत्कारु मुनि की पत्नी,इसीप्रकार मनसादेवी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मनस् (नपुंसकलिङ्ग)

मन, हृदय, समझ, प्रत्यक्षज्ञान,प्रज्ञा, जैसा कि सुमनस, दुर्मनस आदि में

🔎 आपका लिखा रूप मनसा = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनःमनसीमनांसि
द्वितीयामनःमनसीमनांसि
तृतीयामनसामनोभ्याम्मनोभिः
चतुर्थीमनसेमनोभ्याम्मनोभ्यः
पञ्चमीमनसःमनोभ्याम्मनोभ्यः
षष्ठीमनसःमनसोःमनसाम्
सप्तमीमनसिमनसोःमनस्सु / मनःसु
सम्बोधनहे मनःहे मनसीहे मनांसि

अर्थ: मन, हृदय, समझ, प्रत्यक्षज्ञान,प्रज्ञा, जैसा कि सुमनस, दुर्मनस आदि में
संस्कृत: चेतः, हृद्, मानसम्, चित्तम् · पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्

📚 अमरकोश में:
• मन के नाम (१.४.३३) — पर्याय: चित्त, चेतस्, हृदय, स्वान्त, हृद्, मानस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें