🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:21:39 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मनुष्य (पुंलिङ्ग)

आदमी, मानव, मर्त्यं

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामनुष्यःमनुष्यौमनुष्याः
द्वितीयामनुष्यम्मनुष्यौमनुष्यान्
तृतीयामनुष्येणमनुष्याभ्याम्मनुष्यैः
चतुर्थीमनुष्यायमनुष्याभ्याम्मनुष्येभ्यः
पञ्चमीमनुष्यात् / मनुष्याद्मनुष्याभ्याम्मनुष्येभ्यः
षष्ठीमनुष्यस्यमनुष्ययोःमनुष्याणाम्
सप्तमीमनुष्येमनुष्ययोःमनुष्येषु
सम्बोधनहे मनुष्यहे मनुष्यौहे मनुष्याः

अर्थ: आदमी, मानव, मर्त्यं
संस्कृत: पर्याय: मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर

📚 अमरकोश में:
• मनुष्य के नाम (२.६.१) — पर्याय: मानुष, मर्त्य, मनुज, मानव, नर
• धव (३.३.२१७) — पर्याय: पति
• विश् (३.३.२२५) — पर्याय: वैश्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें