🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:26:42 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मन्थर (पुंलिङ्ग)

शिथिल, मन्द, बिलंबकारो, सुस्त, अकर्मण्य

🔎 आपका लिखा रूप मन्थरम् = द्वितीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्थरःमन्थरौमन्थराः
द्वितीयामन्थरम्मन्थरौमन्थरान्
तृतीयामन्थरेणमन्थराभ्याम्मन्थरैः
चतुर्थीमन्थरायमन्थराभ्याम्मन्थरेभ्यः
पञ्चमीमन्थरात् / मन्थराद्मन्थराभ्याम्मन्थरेभ्यः
षष्ठीमन्थरस्यमन्थरयोःमन्थराणाम्
सप्तमीमन्थरेमन्थरयोःमन्थरेषु
सम्बोधनहे मन्थरहे मन्थरौहे मन्थराः

अर्थ: शिथिल, मन्द, बिलंबकारो, सुस्त, अकर्मण्य
संस्कृत: शनैर्गमनशीलः · पर्याय: मन्दगामिन्

📚 अमरकोश में:
• धीरे चलने वाला (२.८.७२) — पर्याय: मन्दगामी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मन्थर (नपुंसकलिङ्ग)

शिथिल, मन्द, बिलंबकारो, सुस्त, अकर्मण्य

🔎 आपका लिखा रूप मन्थरम् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्थरम्मन्थरेमन्थराणि
द्वितीयामन्थरम्मन्थरेमन्थराणि
तृतीयामन्थरेणमन्थराभ्याम्मन्थरैः
चतुर्थीमन्थरायमन्थराभ्याम्मन्थरेभ्यः
पञ्चमीमन्थरात् / मन्थराद्मन्थराभ्याम्मन्थरेभ्यः
षष्ठीमन्थरस्यमन्थरयोःमन्थराणाम्
सप्तमीमन्थरेमन्थरयोःमन्थरेषु
सम्बोधनहे मन्थरहे मन्थरेहे मन्थराणि

अर्थ: शिथिल, मन्द, बिलंबकारो, सुस्त, अकर्मण्य
संस्कृत: पर्याय: मन्दगामिन्

📚 अमरकोश में:
• धीरे चलने वाला (२.८.७२) — पर्याय: मन्दगामी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें