🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:08:47 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मन्द (पुंलिङ्ग)

धीमा, विलंबकारी, अकर्मण्य, सुस्त, मंद, मटरगश्ती करने वाला

🔎 आपका लिखा रूप मन्दाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्दःमन्दौमन्दाः
द्वितीयामन्दम्मन्दौमन्दान्
तृतीयामन्देनमन्दाभ्याम्मन्दैः
चतुर्थीमन्दायमन्दाभ्याम्मन्देभ्यः
पञ्चमीमन्दात् / मन्दाद्मन्दाभ्याम्मन्देभ्यः
षष्ठीमन्दस्यमन्दयोःमन्दानाम्
सप्तमीमन्देमन्दयोःमन्देषु
सम्बोधनहे मन्दहे मन्दौहे मन्दाः

अर्थ: धीमा, विलंबकारी, अकर्मण्य, सुस्त, मंद, मटरगश्ती करने वाला
संस्कृत: अलसः · पर्याय: तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण

📚 अमरकोश में:
• आलसी (२.१०.१८) — पर्याय: तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण
• स्वैर (३.३.२०१) — पर्याय: स्वच्छन्द
• वितान (पुं॰/नपुं॰) (३.३.१२१) — पर्याय: यज्ञ, विस्तार, तुच्छ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मन्द (नपुंसकलिङ्ग)

धीमा, विलंबकारी, अकर्मण्य, सुस्त, मंद, मटरगश्ती करने वाला

🔎 आपका लिखा रूप मन्दाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामन्दम्मन्देमन्दानि
द्वितीयामन्दम्मन्देमन्दानि
तृतीयामन्देनमन्दाभ्याम्मन्दैः
चतुर्थीमन्दायमन्दाभ्याम्मन्देभ्यः
पञ्चमीमन्दात् / मन्दाद्मन्दाभ्याम्मन्देभ्यः
षष्ठीमन्दस्यमन्दयोःमन्दानाम्
सप्तमीमन्देमन्दयोःमन्देषु
सम्बोधनहे मन्दहे मन्देहे मन्दानि

अर्थ: धीमा, विलंबकारी, अकर्मण्य, सुस्त, मंद, मटरगश्ती करने वाला
संस्कृत: पर्याय: तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण

📚 अमरकोश में:
• आलसी (२.१०.१८) — पर्याय: तुन्दपरिमृज, आलस्य, शीतक, अलस, अनुष्ण
• स्वैर (३.३.२०१) — पर्याय: स्वच्छन्द
• वितान (पुं॰/नपुं॰) (३.३.१२१) — पर्याय: यज्ञ, विस्तार, तुच्छ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें