🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:26:07 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मय (पुंलिङ्ग)

‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामयःमयौमयाः
द्वितीयामयम्मयौमयान्
तृतीयामयेनमयाभ्याम्मयैः
चतुर्थीमयायमयाभ्याम्मयेभ्यः
पञ्चमीमयात् / मयाद्मयाभ्याम्मयेभ्यः
षष्ठीमयस्यमययोःमयानाम्
सप्तमीमयेमययोःमयेषु
सम्बोधनहे मयहे मयौहे मयाः

अर्थ: ‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि
संस्कृत: पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महाङ्ग

📚 अमरकोश में:
• ऊँट (२.९.७६) — पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महांग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मय (नपुंसकलिङ्ग)

‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामयम्मयेमयानि
द्वितीयामयम्मयेमयानि
तृतीयामयेनमयाभ्याम्मयैः
चतुर्थीमयायमयाभ्याम्मयेभ्यः
पञ्चमीमयात् / मयाद्मयाभ्याम्मयेभ्यः
षष्ठीमयस्यमययोःमयानाम्
सप्तमीमयेमययोःमयेषु
सम्बोधनहे मयहे मयेहे मयानि

अर्थ: ‘पूर्ण’ ‘से युक्त’ ‘संरचित’ ‘से बना हुआ’ अर्थ को प्रकट करने वाला तद्धित का प्रत्यय, उदा.कनकमय,काष्ठमय, तेजोमय और जलमय आदि
संस्कृत: पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महाङ्ग

📚 अमरकोश में:
• ऊँट (२.९.७६) — पर्याय: उष्ट्र, क्रमेलक, महांग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें