🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:44:51 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मस्तक (पुंलिङ्ग)

सिर, माथा, खोपड़ी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामस्तकःमस्तकौमस्तकाः
द्वितीयामस्तकम्मस्तकौमस्तकान्
तृतीयामस्तकेनमस्तकाभ्याम्मस्तकैः
चतुर्थीमस्तकायमस्तकाभ्याम्मस्तकेभ्यः
पञ्चमीमस्तकात् / मस्तकाद्मस्तकाभ्याम्मस्तकेभ्यः
षष्ठीमस्तकस्यमस्तकयोःमस्तकानाम्
सप्तमीमस्तकेमस्तकयोःमस्तकेषु
सम्बोधनहे मस्तकहे मस्तकौहे मस्तकाः

अर्थ: सिर, माथा, खोपड़ी
संस्कृत: पर्याय: उत्तमाङ्ग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धन्, कम्

📚 अमरकोश में:
• सिर (२.६.९६) — पर्याय: उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मस्तक (नपुंसकलिङ्ग)

सिर, माथा, खोपड़ी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामस्तकम्मस्तकेमस्तकानि
द्वितीयामस्तकम्मस्तकेमस्तकानि
तृतीयामस्तकेनमस्तकाभ्याम्मस्तकैः
चतुर्थीमस्तकायमस्तकाभ्याम्मस्तकेभ्यः
पञ्चमीमस्तकात् / मस्तकाद्मस्तकाभ्याम्मस्तकेभ्यः
षष्ठीमस्तकस्यमस्तकयोःमस्तकानाम्
सप्तमीमस्तकेमस्तकयोःमस्तकेषु
सम्बोधनहे मस्तकहे मस्तकेहे मस्तकानि

अर्थ: सिर, माथा, खोपड़ी
संस्कृत: पर्याय: उत्तमाङ्ग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धन्, कम्

📚 अमरकोश में:
• सिर (२.६.९६) — पर्याय: उत्तमांग, शिरस्, शीर्ष, मूर्धा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें