🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:20:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

महर्षि (पुंलिङ्ग)

बड़ा ऋषि या सन्त (मनु.१।३४ में यह शब्द मानवजाति के मूलपुरुष या दस प्रजापतियों के लिए प्रयुक्त हुआ है, परन्तु यह ‘बड़ा ऋषि’ के सामान्य अर्थ मे…

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामहर्षिःमहर्षीमहर्षयः
द्वितीयामहर्षिम्महर्षीमहर्षीन्
तृतीयामहर्षिणामहर्षिभ्याम्महर्षिभिः
चतुर्थीमहर्षयेमहर्षिभ्याम्महर्षिभ्यः
पञ्चमीमहर्षेःमहर्षिभ्याम्महर्षिभ्यः
षष्ठीमहर्षेःमहर्ष्योःमहर्षीणाम्
सप्तमीमहर्षौमहर्ष्योःमहर्षिषु
सम्बोधनहे महर्षेहे महर्षीहे महर्षयः

अर्थ: बड़ा ऋषि या सन्त (मनु.१।३४ में यह शब्द मानवजाति के मूलपुरुष या दस प्रजापतियों के लिए प्रयुक्त हुआ है, परन्तु यह ‘बड़ा ऋषि’ के सामान्य अर्थ में भी प्रयुक्त होता है)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें