🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:40:34 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मात्रक (पुंलिङ्ग)

मातृ (माँ, माता) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामात्रकःमात्रकौमात्रकाः
द्वितीयामात्रकम्मात्रकौमात्रकान्
तृतीयामात्रकेणमात्रकाभ्याम्मात्रकैः
चतुर्थीमात्रकायमात्रकाभ्याम्मात्रकेभ्यः
पञ्चमीमात्रकात् / मात्रकाद्मात्रकाभ्याम्मात्रकेभ्यः
षष्ठीमात्रकस्यमात्रकयोःमात्रकाणाम्
सप्तमीमात्रकेमात्रकयोःमात्रकेषु
सम्बोधनहे मात्रकहे मात्रकौहे मात्रकाः

अर्थ: मातृ (माँ, माता) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)
English: (ifc.) = मात्र, MBh.; Kāv. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मात्रक (नपुंसकलिङ्ग)

मातृ (माँ, माता) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामात्रकम्मात्रकेमात्रकाणि
द्वितीयामात्रकम्मात्रकेमात्रकाणि
तृतीयामात्रकेणमात्रकाभ्याम्मात्रकैः
चतुर्थीमात्रकायमात्रकाभ्याम्मात्रकेभ्यः
पञ्चमीमात्रकात् / मात्रकाद्मात्रकाभ्याम्मात्रकेभ्यः
षष्ठीमात्रकस्यमात्रकयोःमात्रकाणाम्
सप्तमीमात्रकेमात्रकयोःमात्रकेषु
सम्बोधनहे मात्रकहे मात्रकेहे मात्रकाणि

अर्थ: मातृ (माँ, माता) + अक (सुख का अभाव, पीड़ा)
English: (ifc.) = मात्र, MBh.; Kāv. &c.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें