🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:16:22 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मानसवेग (पुंलिङ्ग)

मानस (मन एव, मनस इदं वा अण्) + वेग (आवेग, संवेग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामानसवेगःमानसवेगौमानसवेगाः
द्वितीयामानसवेगम्मानसवेगौमानसवेगान्
तृतीयामानसवेगेनमानसवेगाभ्याम्मानसवेगैः
चतुर्थीमानसवेगायमानसवेगाभ्याम्मानसवेगेभ्यः
पञ्चमीमानसवेगात् / मानसवेगाद्मानसवेगाभ्याम्मानसवेगेभ्यः
षष्ठीमानसवेगस्यमानसवेगयोःमानसवेगानाम्
सप्तमीमानसवेगेमानसवेगयोःमानसवेगेषु
सम्बोधनहे मानसवेगहे मानसवेगौहे मानसवेगाः

अर्थ: मानस (मन एव, मनस इदं वा अण्) + वेग (आवेग, संवेग)
English: swift as thought, Kād.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मानसवेग (नपुंसकलिङ्ग)

मानस (मन एव, मनस इदं वा अण्) + वेग (गति, प्रवेग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामानसवेगम्मानसवेगेमानसवेगानि
द्वितीयामानसवेगम्मानसवेगेमानसवेगानि
तृतीयामानसवेगेनमानसवेगाभ्याम्मानसवेगैः
चतुर्थीमानसवेगायमानसवेगाभ्याम्मानसवेगेभ्यः
पञ्चमीमानसवेगात् / मानसवेगाद्मानसवेगाभ्याम्मानसवेगेभ्यः
षष्ठीमानसवेगस्यमानसवेगयोःमानसवेगानाम्
सप्तमीमानसवेगेमानसवेगयोःमानसवेगेषु
सम्बोधनहे मानसवेगहे मानसवेगेहे मानसवेगानि

अर्थ: मानस (मन एव, मनस इदं वा अण्) + वेग (गति, प्रवेग)
English: swift as thought, Kād.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬