🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:49:40 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मार्गण (नपुंसकलिङ्ग)

याचना करना, प्रार्थना करना, निवेदन करना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामार्गणम्मार्गणेमार्गणानि
द्वितीयामार्गणम्मार्गणेमार्गणानि
तृतीयामार्गणेनमार्गणाभ्याम्मार्गणैः
चतुर्थीमार्गणायमार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
पञ्चमीमार्गणात् / मार्गणाद्मार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
षष्ठीमार्गणस्यमार्गणयोःमार्गणानाम्
सप्तमीमार्गणेमार्गणयोःमार्गणेषु
सम्बोधनहे मार्गणहे मार्गणेहे मार्गणानि

अर्थ: याचना करना, प्रार्थना करना, निवेदन करना
संस्कृत: पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

📚 अमरकोश में:
• बाण के और नाम (२.८.८७) — पर्याय: कलम्ब, शर, पत्री, रोप, इषु
• माँगने वाला (३.१.४९) — पर्याय: वनीयक, याचनक, याचक, अर्थी
• खोज (३.२.३०) — पर्याय: संवीक्षण, विचयन, मृगणा, मृग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मार्गण (पुंलिङ्ग)

भिक्षुक, अनुनय विनय करने वाला, साधु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामार्गणःमार्गणौमार्गणाः
द्वितीयामार्गणम्मार्गणौमार्गणान्
तृतीयामार्गणेनमार्गणाभ्याम्मार्गणैः
चतुर्थीमार्गणायमार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
पञ्चमीमार्गणात् / मार्गणाद्मार्गणाभ्याम्मार्गणेभ्यः
षष्ठीमार्गणस्यमार्गणयोःमार्गणानाम्
सप्तमीमार्गणेमार्गणयोःमार्गणेषु
सम्बोधनहे मार्गणहे मार्गणौहे मार्गणाः

अर्थ: भिक्षुक, अनुनय विनय करने वाला, साधु
संस्कृत: पर्याय: पृषत्क, बाण, विशिख, अजिह्मग, खग

📚 अमरकोश में:
• बाण के और नाम (२.८.८७) — पर्याय: कलम्ब, शर, पत्री, रोप, इषु
• माँगने वाला (३.१.४९) — पर्याय: वनीयक, याचनक, याचक, अर्थी
• खोज (३.२.३०) — पर्याय: संवीक्षण, विचयन, मृगणा, मृग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें