🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:00:48 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मित्र (पुंलिङ्ग)

सूर्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामित्रःमित्रौमित्राः
द्वितीयामित्रम्मित्रौमित्रान्
तृतीयामित्रेणमित्राभ्याम्मित्रैः
चतुर्थीमित्रायमित्राभ्याम्मित्रेभ्यः
पञ्चमीमित्रात् / मित्राद्मित्राभ्याम्मित्रेभ्यः
षष्ठीमित्रस्यमित्रयोःमित्राणाम्
सप्तमीमित्रेमित्रयोःमित्रेषु
सम्बोधनहे मित्रहे मित्रौहे मित्राः

अर्थ: सूर्य
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• मित्र (२.८.१२) — पर्याय: सखा, सुहृद्
• सूर्य के और नाम (१.३.३२) — पर्याय: द्युमणि, तरणि, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मित्र (नपुंसकलिङ्ग)

दोस्त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामित्रम्मित्रेमित्राणि
द्वितीयामित्रम्मित्रेमित्राणि
तृतीयामित्रेणमित्राभ्याम्मित्रैः
चतुर्थीमित्रायमित्राभ्याम्मित्रेभ्यः
पञ्चमीमित्रात् / मित्राद्मित्राभ्याम्मित्रेभ्यः
षष्ठीमित्रस्यमित्रयोःमित्राणाम्
सप्तमीमित्रेमित्रयोःमित्रेषु
सम्बोधनहे मित्रहे मित्रेहे मित्राणि

अर्थ: दोस्त
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• मित्र (२.८.१२) — पर्याय: सखा, सुहृद्
• सूर्य के और नाम (१.३.३२) — पर्याय: द्युमणि, तरणि, चित्रभानु, विरोचन, विभावसु, ग्रहपति, त्विषांपति, अहर्पति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें