🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:40:12 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मुक्त (पुंलिङ्ग)

ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुक्तःमुक्तौमुक्ताः
द्वितीयामुक्तम्मुक्तौमुक्तान्
तृतीयामुक्तेनमुक्ताभ्याम्मुक्तैः
चतुर्थीमुक्तायमुक्ताभ्याम्मुक्तेभ्यः
पञ्चमीमुक्तात् / मुक्ताद्मुक्ताभ्याम्मुक्तेभ्यः
षष्ठीमुक्तस्यमुक्तयोःमुक्तानाम्
सप्तमीमुक्तेमुक्तयोःमुक्तेषु
सम्बोधनहे मुक्तहे मुक्तौहे मुक्ताः

अर्थ: ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मुक्त (नपुंसकलिङ्ग)

ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुक्तम्मुक्तेमुक्तानि
द्वितीयामुक्तम्मुक्तेमुक्तानि
तृतीयामुक्तेनमुक्ताभ्याम्मुक्तैः
चतुर्थीमुक्तायमुक्ताभ्याम्मुक्तेभ्यः
पञ्चमीमुक्तात् / मुक्ताद्मुक्ताभ्याम्मुक्तेभ्यः
षष्ठीमुक्तस्यमुक्तयोःमुक्तानाम्
सप्तमीमुक्तेमुक्तयोःमुक्तेषु
सम्बोधनहे मुक्तहे मुक्तेहे मुक्तानि

अर्थ: ढीला किया हुआ, शिथिलित, मंद या धीमा किया हुआ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें