🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:52:09 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मुख (नपुंसकलिङ्ग)

डित् धातोः पूर्व मुट् च" मुँह

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुखम्मुखेमुखानि
द्वितीयामुखम्मुखेमुखानि
तृतीयामुखेनमुखाभ्याम्मुखैः
चतुर्थीमुखायमुखाभ्याम्मुखेभ्यः
पञ्चमीमुखात् / मुखाद्मुखाभ्याम्मुखेभ्यः
षष्ठीमुखस्यमुखयोःमुखानाम्
सप्तमीमुखेमुखयोःमुखेषु
सम्बोधनहे मुखहे मुखेहे मुखानि

अर्थ: डित् धातोः पूर्व मुट् च" मुँह
संस्कृत: पर्याय: निःसरण

📚 अमरकोश में:
• मुख (२.६.९०) — पर्याय: वक्त्र, आस्य, वदन, तुण्ड, आनन, लपन
• अब नपुंसकलिङ्ग (३.५.२२) — पर्याय: आकाश, वन, पत्ता, गड्ढा, बर्फ़, जल, शीत, उष्ण, मांस, रक्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें