🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:00:31 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मुख्य (पुंलिङ्ग)

यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुख्यःमुख्यौमुख्याः
द्वितीयामुख्यम्मुख्यौमुख्यान्
तृतीयामुख्येनमुख्याभ्याम्मुख्यैः
चतुर्थीमुख्यायमुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
पञ्चमीमुख्यात् / मुख्याद्मुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
षष्ठीमुख्यस्यमुख्ययोःमुख्यानाम्
सप्तमीमुख्येमुख्ययोःमुख्येषु
सम्बोधनहे मुख्यहे मुख्यौहे मुख्याः

अर्थ: यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• एक (३.३.१६) — पर्याय: केवल
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मुख्य (नपुंसकलिङ्ग)

यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामुख्यम्मुख्येमुख्यानि
द्वितीयामुख्यम्मुख्येमुख्यानि
तृतीयामुख्येनमुख्याभ्याम्मुख्यैः
चतुर्थीमुख्यायमुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
पञ्चमीमुख्यात् / मुख्याद्मुख्याभ्याम्मुख्येभ्यः
षष्ठीमुख्यस्यमुख्ययोःमुख्यानाम्
सप्तमीमुख्येमुख्ययोःमुख्येषु
सम्बोधनहे मुख्यहे मुख्येहे मुख्यानि

अर्थ: यत् मुख या चेहरे से संबंध रखने वाला
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• एक (३.३.१६) — पर्याय: केवल
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें