🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:40:11 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मूतकार्य (पुंलिङ्ग)

मूत (बांधा हुआ, करता हुआ) + कार्य (कमी, आवश्यकता)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूतकार्यःमूतकार्यौमूतकार्याः
द्वितीयामूतकार्यम्मूतकार्यौमूतकार्यान्
तृतीयामूतकार्येणमूतकार्याभ्याम्मूतकार्यैः
चतुर्थीमूतकार्यायमूतकार्याभ्याम्मूतकार्येभ्यः
पञ्चमीमूतकार्यात् / मूतकार्याद्मूतकार्याभ्याम्मूतकार्येभ्यः
षष्ठीमूतकार्यस्यमूतकार्ययोःमूतकार्याणाम्
सप्तमीमूतकार्येमूतकार्ययोःमूतकार्येषु
सम्बोधनहे मूतकार्यहे मूतकार्यौहे मूतकार्याः

अर्थ: मूत (बांधा हुआ, करता हुआ) + कार्य (कमी, आवश्यकता)
English: shaped like a basket, KātyŚr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मूतकार्य (नपुंसकलिङ्ग)

मूत (बांधा हुआ, करता हुआ) + कार्य (काम, मामला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूतकार्यम्मूतकार्येमूतकार्याणि
द्वितीयामूतकार्यम्मूतकार्येमूतकार्याणि
तृतीयामूतकार्येणमूतकार्याभ्याम्मूतकार्यैः
चतुर्थीमूतकार्यायमूतकार्याभ्याम्मूतकार्येभ्यः
पञ्चमीमूतकार्यात् / मूतकार्याद्मूतकार्याभ्याम्मूतकार्येभ्यः
षष्ठीमूतकार्यस्यमूतकार्ययोःमूतकार्याणाम्
सप्तमीमूतकार्येमूतकार्ययोःमूतकार्येषु
सम्बोधनहे मूतकार्यहे मूतकार्येहे मूतकार्याणि

अर्थ: मूत (बांधा हुआ, करता हुआ) + कार्य (काम, मामला)
English: shaped like a basket, KātyŚr.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬