🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:53:11 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मूत्र (नपुंसकलिङ्ग)

मूत, पेशाब

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूत्रम्मूत्रेमूत्राणि
द्वितीयामूत्रम्मूत्रेमूत्राणि
तृतीयामूत्रेणमूत्राभ्याम्मूत्रैः
चतुर्थीमूत्रायमूत्राभ्याम्मूत्रेभ्यः
पञ्चमीमूत्रात् / मूत्राद्मूत्राभ्याम्मूत्रेभ्यः
षष्ठीमूत्रस्यमूत्रयोःमूत्राणाम्
सप्तमीमूत्रेमूत्रयोःमूत्रेषु
सम्बोधनहे मूत्रहे मूत्रेहे मूत्राणि

अर्थ: मूत, पेशाब
संस्कृत: पर्याय: प्रस्राव

📚 अमरकोश में:
• पेशाब (२.६.६८) — पर्याय: प्रस्राव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मूत्र (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामूत्रःमूत्रौमूत्राः
द्वितीयामूत्रम्मूत्रौमूत्रान्
तृतीयामूत्रेणमूत्राभ्याम्मूत्रैः
चतुर्थीमूत्रायमूत्राभ्याम्मूत्रेभ्यः
पञ्चमीमूत्रात् / मूत्राद्मूत्राभ्याम्मूत्रेभ्यः
षष्ठीमूत्रस्यमूत्रयोःमूत्राणाम्
सप्तमीमूत्रेमूत्रयोःमूत्रेषु
सम्बोधनहे मूत्रहे मूत्रौहे मूत्राः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: प्रस्राव

📚 अमरकोश में:
• पेशाब (२.६.६८) — पर्याय: प्रस्राव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें