🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:38:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मृग (पुंलिङ्ग)

चौपाया, जानवर

🔎 आपका लिखा रूप मृगात् = पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृगःमृगौमृगाः
द्वितीयामृगम्मृगौमृगान्
तृतीयामृगेणमृगाभ्याम्मृगैः
चतुर्थीमृगायमृगाभ्याम्मृगेभ्यः
पञ्चमीमृगात् / मृगाद्मृगाभ्याम्मृगेभ्यः
षष्ठीमृगस्यमृगयोःमृगाणाम्
सप्तमीमृगेमृगयोःमृगेषु
सम्बोधनहे मृगहे मृगौहे मृगाः

अर्थ: चौपाया, जानवर
संस्कृत: हरिणः, मृगभेदः, अन्वेषणम्, पशुः · पर्याय: कुरङ्ग, वातायु, हरिण, अजिनयोनि, सारङ्ग

📚 अमरकोश में:
• हिरण के नाम (२.५.९) — पर्याय: कुरंग, वातायु, हरिण, अजिनयोनि
• खोज (३.२.३०) — पर्याय: संवीक्षण, विचयन, मार्गण, मृगणा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मृगाद् (पुंलिङ्ग)

छोटा शेर या चीता, लकड़बग्घा

🔎 आपका लिखा रूप मृगात् = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामृगाद् / मृगात्मृगादौमृगादः
द्वितीयामृगादम्मृगादौमृगदः
तृतीयामृगदामृगाद्भ्याम्मृगाद्भिः
चतुर्थीमृगदेमृगाद्भ्याम्मृगाद्भ्यः
पञ्चमीमृगदःमृगाद्भ्याम्मृगाद्भ्यः
षष्ठीमृगदःमृगदोःमृगदाम्
सप्तमीमृगदिमृगदोःमृगात्सु
सम्बोधनहे मृगाद् / हे मृगात्हे मृगादौहे मृगादः

अर्थ: छोटा शेर या चीता, लकड़बग्घा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें