🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:43:05 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मेखला (स्त्रीलिङ्ग)

करधनी, तगड़ी, कमरबन्द, कटिबन्ध, कोई वस्तु जो चारों ओर से लपेट सके

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामेखलामेखलेमेखलाः
द्वितीयामेखलाम्मेखलेमेखलाः
तृतीयामेखलयामेखलाभ्याम्मेखलाभिः
चतुर्थीमेखलायैमेखलाभ्याम्मेखलाभ्यः
पञ्चमीमेखलायाःमेखलाभ्याम्मेखलाभ्यः
षष्ठीमेखलायाःमेखलयोःमेखलानाम्
सप्तमीमेखलायाम्मेखलयोःमेखलासु
सम्बोधनहे मेखलेहे मेखलेहे मेखलाः

अर्थ: करधनी, तगड़ी, कमरबन्द, कटिबन्ध, कोई वस्तु जो चारों ओर से लपेट सके
संस्कृत: पर्याय: काञ्ची, सप्तकी, रशना, सारसन, कक्ष्या

📚 अमरकोश में:
• स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) (२.६.१०९) — पर्याय: कांची, सप्तकी, रशना

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें