🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:40:58 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

यन्त्रमय (पुंलिङ्ग)

यन्त्र (बेड़ी, पट्टी) + मय (एक दानव)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायन्त्रमयःयन्त्रमयौयन्त्रमयाः
द्वितीयायन्त्रमयम्यन्त्रमयौयन्त्रमयान्
तृतीयायन्त्रमयेणयन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयैः
चतुर्थीयन्त्रमयाययन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयेभ्यः
पञ्चमीयन्त्रमयात् / यन्त्रमयाद्यन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयेभ्यः
षष्ठीयन्त्रमयस्ययन्त्रमययोःयन्त्रमयाणाम्
सप्तमीयन्त्रमयेयन्त्रमययोःयन्त्रमयेषु
सम्बोधनहे यन्त्रमयहे यन्त्रमयौहे यन्त्रमयाः

अर्थ: यन्त्र (बेड़ी, पट्टी) + मय (एक दानव)
English: consisting of machinery or mechanism, artificially constructed, BhP.; Kathās.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

यन्त्रमय (नपुंसकलिङ्ग)

यन्त्र (बेड़ी, पट्टी) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायन्त्रमयम्यन्त्रमयेयन्त्रमयाणि
द्वितीयायन्त्रमयम्यन्त्रमयेयन्त्रमयाणि
तृतीयायन्त्रमयेणयन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयैः
चतुर्थीयन्त्रमयाययन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयेभ्यः
पञ्चमीयन्त्रमयात् / यन्त्रमयाद्यन्त्रमयाभ्याम्यन्त्रमयेभ्यः
षष्ठीयन्त्रमयस्ययन्त्रमययोःयन्त्रमयाणाम्
सप्तमीयन्त्रमयेयन्त्रमययोःयन्त्रमयेषु
सम्बोधनहे यन्त्रमयहे यन्त्रमयेहे यन्त्रमयाणि

अर्थ: यन्त्र (बेड़ी, पट्टी) + मय (उदा.कनकमय, काष्ठमय)
English: consisting of machinery or mechanism, artificially constructed, BhP.; Kathās.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬