🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:38:33 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

यन्त्र (नपुंसकलिङ्ग)

जो नियन्त्रण करता है, या कसता है, थूणी, खंभा, सहारा टेक जैसा कि गृहयंत्र में

🔎 आपका लिखा रूप यन्त्रेण = तृतीया विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायन्त्रम्यन्त्रेयन्त्राणि
द्वितीयायन्त्रम्यन्त्रेयन्त्राणि
तृतीयायन्त्रेणयन्त्राभ्याम्यन्त्रैः
चतुर्थीयन्त्राययन्त्राभ्याम्यन्त्रेभ्यः
पञ्चमीयन्त्रात् / यन्त्राद्यन्त्राभ्याम्यन्त्रेभ्यः
षष्ठीयन्त्रस्ययन्त्रयोःयन्त्राणाम्
सप्तमीयन्त्रेयन्त्रयोःयन्त्रेषु
सम्बोधनहे यन्त्रहे यन्त्रेहे यन्त्राणि

अर्थ: जो नियन्त्रण करता है, या कसता है, थूणी, खंभा, सहारा टेक जैसा कि गृहयंत्र में
संस्कृत: देवाद्यधिष्ठानम्

📚 अमरकोश में:
• कूट (पुं॰/नपुं॰) (३.३.४३) — पर्याय: माया, अचल, छल, झूठ, ढेर, लोहे, हल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें