🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:55:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

याप्य (पुंलिङ्ग)

हटाये जाने के योग्य, निकाले जाने के योग्य, अथवा अस्वीकार किय जाने के योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाप्यःयाप्यौयाप्याः
द्वितीयायाप्यम्याप्यौयाप्यान्
तृतीयायाप्येनयाप्याभ्याम्याप्यैः
चतुर्थीयाप्याययाप्याभ्याम्याप्येभ्यः
पञ्चमीयाप्यात् / याप्याद्याप्याभ्याम्याप्येभ्यः
षष्ठीयाप्यस्ययाप्ययोःयाप्यानाम्
सप्तमीयाप्येयाप्ययोःयाप्येषु
सम्बोधनहे याप्यहे याप्यौहे याप्याः

अर्थ: हटाये जाने के योग्य, निकाले जाने के योग्य, अथवा अस्वीकार किय जाने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, अवम

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

याप्य (नपुंसकलिङ्ग)

हटाये जाने के योग्य, निकाले जाने के योग्य, अथवा अस्वीकार किय जाने के योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाप्यम्याप्येयाप्यानि
द्वितीयायाप्यम्याप्येयाप्यानि
तृतीयायाप्येनयाप्याभ्याम्याप्यैः
चतुर्थीयाप्याययाप्याभ्याम्याप्येभ्यः
पञ्चमीयाप्यात् / याप्याद्याप्याभ्याम्याप्येभ्यः
षष्ठीयाप्यस्ययाप्ययोःयाप्यानाम्
सप्तमीयाप्येयाप्ययोःयाप्येषु
सम्बोधनहे याप्यहे याप्येहे याप्यानि

अर्थ: हटाये जाने के योग्य, निकाले जाने के योग्य, अथवा अस्वीकार किय जाने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्वन्, रेफ, अवम

📚 अमरकोश में:
• निकृष्ट/अधम (३.१.५४) — पर्याय: निकृष्ट, प्रतिकृष्ट, अर्व, रेफ, अवम, अधम, कुपूय, कुत्सित, अवद्य, खेट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें