🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:46:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

याममात्र (नपुंसकलिङ्ग)

याम (निरोध, धैर्य) + मात्र (एक माप (चाहे वह लम्बाई, चौड़ाई)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायाममात्रम्याममात्रेयाममात्राणि
द्वितीयायाममात्रम्याममात्रेयाममात्राणि
तृतीयायाममात्रेणयाममात्राभ्याम्याममात्रैः
चतुर्थीयाममात्राययाममात्राभ्याम्याममात्रेभ्यः
पञ्चमीयाममात्रात् / याममात्राद्याममात्राभ्याम्याममात्रेभ्यः
षष्ठीयाममात्रस्ययाममात्रयोःयाममात्राणाम्
सप्तमीयाममात्रेयाममात्रयोःयाममात्रेषु
सम्बोधनहे याममात्रहे याममात्रेहे याममात्राणि

अर्थ: याम (निरोध, धैर्य) + मात्र (एक माप (चाहे वह लम्बाई, चौड़ाई)
English: a mere watch, only three hours, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬