🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:40:28 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रश्मि (स्त्रीलिङ्ग)

डोर, डोरी, रस्सी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारश्मिःरश्मीरश्मयः
द्वितीयारश्मिम्रश्मीरश्मीः
तृतीयारश्म्यारश्मिभ्याम्रश्मिभिः
चतुर्थीरश्मये / रश्म्यैरश्मिभ्याम्रश्मिभ्यः
पञ्चमीरश्मेः / रश्म्याःरश्मिभ्याम्रश्मिभ्यः
षष्ठीरश्मेः / रश्म्याःरश्म्योःरश्मीनाम्
सप्तमीरश्मौ / रश्म्याम्रश्म्योःरश्मिषु
सम्बोधनहे रश्मेहे रश्मीहे रश्मयः

अर्थ: डोर, डोरी, रस्सी
संस्कृत: पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति

📚 अमरकोश में:
• किरण के नाम (१.३.३७) — पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, भानु, कर, मरीचि, दीधिति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

रश्मि (पुंलिङ्ग)

डोर, डोरी, रस्सी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारश्मिःरश्मीरश्मयः
द्वितीयारश्मिम्रश्मीरश्मीन्
तृतीयारश्मिनारश्मिभ्याम्रश्मिभिः
चतुर्थीरश्मयेरश्मिभ्याम्रश्मिभ्यः
पञ्चमीरश्मेःरश्मिभ्याम्रश्मिभ्यः
षष्ठीरश्मेःरश्म्योःरश्मीनाम्
सप्तमीरश्मौरश्म्योःरश्मिषु
सम्बोधनहे रश्मेहे रश्मीहे रश्मयः

अर्थ: डोर, डोरी, रस्सी
संस्कृत: पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति
English: (exceptionally f.; cf. रशना and, Uṇ. iv, 46) a string, rope, cord, trace, rein, bridle, leash, goad, whip (als

📚 अमरकोश में:
• किरण के नाम (१.३.३७) — पर्याय: किरण, अस्र, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, भानु, कर, मरीचि, दीधिति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें