🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:42:54 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रस (पुंलिङ्ग)

सार, (वृक्षों का) दूध, रस, इक्षुरसः कुसुमरसः आदि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारसःरसौरसाः
द्वितीयारसम्रसौरसान्
तृतीयारसेनरसाभ्याम्रसैः
चतुर्थीरसायरसाभ्याम्रसेभ्यः
पञ्चमीरसात् / रसाद्रसाभ्याम्रसेभ्यः
षष्ठीरसस्यरसयोःरसानाम्
सप्तमीरसेरसयोःरसेषु
सम्बोधनहे रसहे रसौहे रसाः

अर्थ: सार, (वृक्षों का) दूध, रस, इक्षुरसः कुसुमरसः आदि
संस्कृत: पर्याय: चपल, सूत, पारद

📚 अमरकोश में:
• अज्ञान के नाम (१.५.८) — पर्याय: अज्ञान, अविद्या, अहंमति, रूप, गन्ध, स्पर्श
• पारा (२.९.९९) — पर्याय: चपल, सूत, पारद
• बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (२.९.१०४) — पर्याय: बोल, गन्धरस, प्राण, पिण्ड, गोप

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें