🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:45:14 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

रात्रि (स्त्रीलिङ्ग)

रात

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमारात्रिःरात्रीरात्रयः
द्वितीयारात्रिम्रात्रीरात्रीः
तृतीयारात्र्यारात्रिभ्याम्रात्रिभिः
चतुर्थीरात्रये / रात्र्यैरात्रिभ्याम्रात्रिभ्यः
पञ्चमीरात्रेः / रात्र्याःरात्रिभ्याम्रात्रिभ्यः
षष्ठीरात्रेः / रात्र्याःरात्र्योःरात्रीणाम्
सप्तमीरात्रौ / रात्र्याम्रात्र्योःरात्रिषु
सम्बोधनहे रात्रेहे रात्रीहे रात्रयः

अर्थ: रात
संस्कृत: पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, त्रियामा, क्षणदा

📚 अमरकोश में:
• रात्रि के नाम (१.४.४) — पर्याय: शर्वरी, निशा, निशीथिनी, त्रियामा, क्षणदा, क्षपा
• श्यामा (३.३.१५१) — पर्याय: शारिवा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें