🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:56:24 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

लक्ष्य (नपुंसकलिङ्ग)

उद्देश्य, निशाना ,चिह्न,चांदमारी, उद्दिष्ट् चिह्न

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालक्ष्यम्लक्ष्येलक्ष्याणि
द्वितीयालक्ष्यम्लक्ष्येलक्ष्याणि
तृतीयालक्ष्येणलक्ष्याभ्याम्लक्ष्यैः
चतुर्थीलक्ष्यायलक्ष्याभ्याम्लक्ष्येभ्यः
पञ्चमीलक्ष्यात् / लक्ष्याद्लक्ष्याभ्याम्लक्ष्येभ्यः
षष्ठीलक्ष्यस्यलक्ष्ययोःलक्ष्याणाम्
सप्तमीलक्ष्येलक्ष्ययोःलक्ष्येषु
सम्बोधनहे लक्ष्यहे लक्ष्येहे लक्ष्याणि

अर्थ: उद्देश्य, निशाना ,चिह्न,चांदमारी, उद्दिष्ट् चिह्न
संस्कृत: पर्याय: व्याज, अपदेश

📚 अमरकोश में:
• बहाना (१.७.३४) — पर्याय: व्याज, अपदेश
• निशाना (२.८.८६) — पर्याय: लक्ष, शरव्य
• अपदेश (३.३.२२७) — पर्याय: बहाना, कारण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

लक्ष्य (पुंलिङ्ग)

उद्देश्य, निशाना ,चिह्न,चांदमारी, उद्दिष्ट् चिह्न

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालक्ष्यःलक्ष्यौलक्ष्याः
द्वितीयालक्ष्यम्लक्ष्यौलक्ष्यान्
तृतीयालक्ष्येणलक्ष्याभ्याम्लक्ष्यैः
चतुर्थीलक्ष्यायलक्ष्याभ्याम्लक्ष्येभ्यः
पञ्चमीलक्ष्यात् / लक्ष्याद्लक्ष्याभ्याम्लक्ष्येभ्यः
षष्ठीलक्ष्यस्यलक्ष्ययोःलक्ष्याणाम्
सप्तमीलक्ष्येलक्ष्ययोःलक्ष्येषु
सम्बोधनहे लक्ष्यहे लक्ष्यौहे लक्ष्याः

अर्थ: उद्देश्य, निशाना ,चिह्न,चांदमारी, उद्दिष्ट् चिह्न
संस्कृत: पर्याय: व्याज, अपदेश
English: to be marked or characterized or defined, Kap. Sch.

📚 अमरकोश में:
• बहाना (१.७.३४) — पर्याय: व्याज, अपदेश
• निशाना (२.८.८६) — पर्याय: लक्ष, शरव्य
• अपदेश (३.३.२२७) — पर्याय: बहाना, कारण

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें