🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:56:12 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

लेख्यरूप (पुंलिङ्ग)

लेख्य (लिखे जाने योग्य, रंग भरे जाने योग्य) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेख्यरूपःलेख्यरूपौलेख्यरूपाः
द्वितीयालेख्यरूपम्लेख्यरूपौलेख्यरूपान्
तृतीयालेख्यरूपेणलेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपैः
चतुर्थीलेख्यरूपायलेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपेभ्यः
पञ्चमीलेख्यरूपात् / लेख्यरूपाद्लेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपेभ्यः
षष्ठीलेख्यरूपस्यलेख्यरूपयोःलेख्यरूपाणाम्
सप्तमीलेख्यरूपेलेख्यरूपयोःलेख्यरूपेषु
सम्बोधनहे लेख्यरूपहे लेख्यरूपौहे लेख्यरूपाः

अर्थ: लेख्य (लिखे जाने योग्य, रंग भरे जाने योग्य) + रूप (मनोहर रूप या आकृति, सुन्दर सूरत)
English: id., Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

लेख्यरूप (नपुंसकलिङ्ग)

लेख्य (लिखे जाने योग्य, रंग भरे जाने योग्य) + रूप (शक्ल, आकृति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमालेख्यरूपम्लेख्यरूपेलेख्यरूपाणि
द्वितीयालेख्यरूपम्लेख्यरूपेलेख्यरूपाणि
तृतीयालेख्यरूपेणलेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपैः
चतुर्थीलेख्यरूपायलेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपेभ्यः
पञ्चमीलेख्यरूपात् / लेख्यरूपाद्लेख्यरूपाभ्याम्लेख्यरूपेभ्यः
षष्ठीलेख्यरूपस्यलेख्यरूपयोःलेख्यरूपाणाम्
सप्तमीलेख्यरूपेलेख्यरूपयोःलेख्यरूपेषु
सम्बोधनहे लेख्यरूपहे लेख्यरूपेहे लेख्यरूपाणि

अर्थ: लेख्य (लिखे जाने योग्य, रंग भरे जाने योग्य) + रूप (शक्ल, आकृति)
English: id., Kāv.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬