🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:39:06 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वक्तव्य (नपुंसकलिङ्ग)

बोलना, भाषण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तव्यम्वक्तव्येवक्तव्यानि
द्वितीयावक्तव्यम्वक्तव्येवक्तव्यानि
तृतीयावक्तव्येनवक्तव्याभ्याम्वक्तव्यैः
चतुर्थीवक्तव्यायवक्तव्याभ्याम्वक्तव्येभ्यः
पञ्चमीवक्तव्यात् / वक्तव्याद्वक्तव्याभ्याम्वक्तव्येभ्यः
षष्ठीवक्तव्यस्यवक्तव्ययोःवक्तव्यानाम्
सप्तमीवक्तव्येवक्तव्ययोःवक्तव्येषु
सम्बोधनहे वक्तव्यहे वक्तव्येहे वक्तव्यानि

अर्थ: बोलना, भाषण
संस्कृत: पर्याय: हीन, न्यून

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वक्तव्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तव्यःवक्तव्यौवक्तव्याः
द्वितीयावक्तव्यम्वक्तव्यौवक्तव्यान्
तृतीयावक्तव्येनवक्तव्याभ्याम्वक्तव्यैः
चतुर्थीवक्तव्यायवक्तव्याभ्याम्वक्तव्येभ्यः
पञ्चमीवक्तव्यात् / वक्तव्याद्वक्तव्याभ्याम्वक्तव्येभ्यः
षष्ठीवक्तव्यस्यवक्तव्ययोःवक्तव्यानाम्
सप्तमीवक्तव्येवक्तव्ययोःवक्तव्येषु
सम्बोधनहे वक्तव्यहे वक्तव्यौहे वक्तव्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: हीन, न्यून

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें