🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:03 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वक्तृ (पुंलिङ्ग)

वक्ता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तावक्तारौवक्तारः
द्वितीयावक्तारम्वक्तारौवक्तॄन्
तृतीयावक्त्रावक्तृभ्याम्वक्तृभिः
चतुर्थीवक्त्रेवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
पञ्चमीवक्तुःवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
षष्ठीवक्तुःवक्त्रोःवक्तॄणाम्
सप्तमीवक्तरिवक्त्रोःवक्तृषु
सम्बोधनहे वक्तःहे वक्तारौहे वक्तारः

अर्थ: वक्ता
संस्कृत: पर्याय: वद, वदावद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वक्तृ (स्त्रीलिङ्ग)

वक्ता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तावक्तरौवक्तरः
द्वितीयावक्तरम्वक्तरौवक्तॄः
तृतीयावक्त्रावक्तृभ्याम्वक्तृभिः
चतुर्थीवक्त्रेवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
पञ्चमीवक्तुःवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
षष्ठीवक्तुःवक्त्रोःवक्तॄणाम्
सप्तमीवक्तरिवक्त्रोःवक्तृषु
सम्बोधनहे वक्तःहे वक्तरौहे वक्तरः

अर्थ: वक्ता
संस्कृत: पर्याय: वद, वदावद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वक्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

वक्ता

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावक्तृवक्तृणीवक्तॄणि
द्वितीयावक्तृवक्तृणीवक्तॄणि
तृतीयावक्तृणा / वक्त्रावक्तृभ्याम्वक्तृभिः
चतुर्थीवक्तृणे / वक्त्रेवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
पञ्चमीवक्तृणः / वक्तुःवक्तृभ्याम्वक्तृभ्यः
षष्ठीवक्तृणः / वक्तुःवक्तृणोः / वक्त्रोःवक्तॄणाम्
सप्तमीवक्तृणि / वक्तरिवक्तृणोः / वक्त्रोःवक्तृषु
सम्बोधनहे वक्तृ / हे वक्तःहे वक्तृणीहे वक्तॄणि

अर्थ: वक्ता
संस्कृत: पर्याय: वद, वदावद

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें