🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:40:26 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वप्तृ (पुंलिङ्ग)

(बीज का) बोने वाला, पौधा लगाने वाला, किसान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावप्तावप्तारौवप्तारः
द्वितीयावप्तारम्वप्तारौवप्तॄन्
तृतीयावप्त्रावप्तृभ्याम्वप्तृभिः
चतुर्थीवप्त्रेवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
पञ्चमीवप्तुःवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
षष्ठीवप्तुःवप्त्रोःवप्तॄणाम्
सप्तमीवप्तरिवप्त्रोःवप्तृषु
सम्बोधनहे वप्तःहे वप्तारौहे वप्तारः

अर्थ: (बीज का) बोने वाला, पौधा लगाने वाला, किसान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वप्तृ (स्त्रीलिङ्ग)

कवि, अन्तःर्स्फूत या प्रणोदित ऋषि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावप्तावप्तरौवप्तरः
द्वितीयावप्तरम्वप्तरौवप्तॄः
तृतीयावप्त्रावप्तृभ्याम्वप्तृभिः
चतुर्थीवप्त्रेवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
पञ्चमीवप्तुःवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
षष्ठीवप्तुःवप्त्रोःवप्तॄणाम्
सप्तमीवप्तरिवप्त्रोःवप्तृषु
सम्बोधनहे वप्तःहे वप्तरौहे वप्तरः

अर्थ: कवि, अन्तःर्स्फूत या प्रणोदित ऋषि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वप्तृ (नपुंसकलिङ्ग)

कवि, अन्तःर्स्फूत या प्रणोदित ऋषि

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावप्तृवप्तृणीवप्तॄणि
द्वितीयावप्तृवप्तृणीवप्तॄणि
तृतीयावप्तृणा / वप्त्रावप्तृभ्याम्वप्तृभिः
चतुर्थीवप्तृणे / वप्त्रेवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
पञ्चमीवप्तृणः / वप्तुःवप्तृभ्याम्वप्तृभ्यः
षष्ठीवप्तृणः / वप्तुःवप्तृणोः / वप्त्रोःवप्तॄणाम्
सप्तमीवप्तृणि / वप्तरिवप्तृणोः / वप्त्रोःवप्तृषु
सम्बोधनहे वप्तृ / हे वप्तःहे वप्तृणीहे वप्तॄणि

अर्थ: कवि, अन्तःर्स्फूत या प्रणोदित ऋषि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें