🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:55:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वरिष्ठ (पुंलिङ्ग)

सर्वोत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ, अत्यन्त पूज्य, प्रमुख

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरिष्ठःवरिष्ठौवरिष्ठाः
द्वितीयावरिष्ठम्वरिष्ठौवरिष्ठान्
तृतीयावरिष्ठेनवरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठैः
चतुर्थीवरिष्ठायवरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठेभ्यः
पञ्चमीवरिष्ठात् / वरिष्ठाद्वरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठेभ्यः
षष्ठीवरिष्ठस्यवरिष्ठयोःवरिष्ठानाम्
सप्तमीवरिष्ठेवरिष्ठयोःवरिष्ठेषु
सम्बोधनहे वरिष्ठहे वरिष्ठौहे वरिष्ठाः

अर्थ: सर्वोत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ, अत्यन्त पूज्य, प्रमुख
संस्कृत: पर्याय: ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, उदुम्बर

📚 अमरकोश में:
• ताँबा (२.९.९७) — पर्याय: ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, उदुम्बर
• खाया हुआ (३.१.११०) — पर्याय: अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ, प्रेष्ठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वरिष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

सर्वोत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ, अत्यन्त पूज्य, प्रमुख

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरिष्ठम्वरिष्ठेवरिष्ठानि
द्वितीयावरिष्ठम्वरिष्ठेवरिष्ठानि
तृतीयावरिष्ठेनवरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठैः
चतुर्थीवरिष्ठायवरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठेभ्यः
पञ्चमीवरिष्ठात् / वरिष्ठाद्वरिष्ठाभ्याम्वरिष्ठेभ्यः
षष्ठीवरिष्ठस्यवरिष्ठयोःवरिष्ठानाम्
सप्तमीवरिष्ठेवरिष्ठयोःवरिष्ठेषु
सम्बोधनहे वरिष्ठहे वरिष्ठेहे वरिष्ठानि

अर्थ: सर्वोत्तम, अत्यंत श्रेष्ठ, अत्यन्त पूज्य, प्रमुख
संस्कृत: पर्याय: ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, उदुम्बर

📚 अमरकोश में:
• ताँबा (२.९.९७) — पर्याय: ताम्रक, शुल्ब, म्लेच्छमुख, द्व्यष्ट, उदुम्बर
• खाया हुआ (३.१.११०) — पर्याय: अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ, प्रेष्ठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें