🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:12:27 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वरेण्य (पुंलिङ्ग)

अभिलषणीय, वांछनीय, पात्र वरणीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरेण्यःवरेण्यौवरेण्याः
द्वितीयावरेण्यम्वरेण्यौवरेण्यान्
तृतीयावरेण्येनवरेण्याभ्याम्वरेण्यैः
चतुर्थीवरेण्यायवरेण्याभ्याम्वरेण्येभ्यः
पञ्चमीवरेण्यात् / वरेण्याद्वरेण्याभ्याम्वरेण्येभ्यः
षष्ठीवरेण्यस्यवरेण्ययोःवरेण्यानाम्
सप्तमीवरेण्येवरेण्ययोःवरेण्येषु
सम्बोधनहे वरेण्यहे वरेण्यौहे वरेण्याः

अर्थ: अभिलषणीय, वांछनीय, पात्र वरणीय
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वरेण्य (नपुंसकलिङ्ग)

अभिलषणीय, वांछनीय, पात्र वरणीय

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरेण्यम्वरेण्येवरेण्यानि
द्वितीयावरेण्यम्वरेण्येवरेण्यानि
तृतीयावरेण्येनवरेण्याभ्याम्वरेण्यैः
चतुर्थीवरेण्यायवरेण्याभ्याम्वरेण्येभ्यः
पञ्चमीवरेण्यात् / वरेण्याद्वरेण्याभ्याम्वरेण्येभ्यः
षष्ठीवरेण्यस्यवरेण्ययोःवरेण्यानाम्
सप्तमीवरेण्येवरेण्ययोःवरेण्येषु
सम्बोधनहे वरेण्यहे वरेण्येहे वरेण्यानि

अर्थ: अभिलषणीय, वांछनीय, पात्र वरणीय
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें