🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:26:34 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वरेश्वर (पुंलिङ्ग)

वर (सश्रेष्ठ, उत्तम) + ईश्वर (मालिक, स्वामी)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरेश्वरःवरेश्वरौवरेश्वराः
द्वितीयावरेश्वरम्वरेश्वरौवरेश्वरान्
तृतीयावरेश्वरेणवरेश्वराभ्याम्वरेश्वरैः
चतुर्थीवरेश्वरायवरेश्वराभ्याम्वरेश्वरेभ्यः
पञ्चमीवरेश्वरात् / वरेश्वराद्वरेश्वराभ्याम्वरेश्वरेभ्यः
षष्ठीवरेश्वरस्यवरेश्वरयोःवरेश्वराणाम्
सप्तमीवरेश्वरेवरेश्वरयोःवरेश्वरेषु
सम्बोधनहे वरेश्वरहे वरेश्वरौहे वरेश्वराः

अर्थ: वर (सश्रेष्ठ, उत्तम) + ईश्वर (मालिक, स्वामी)
English: id. (सर्वकाम-वर्°, ‘able to grant all wishes’), ib.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वरेश्वर (नपुंसकलिङ्ग)

वर (सश्रेष्ठ, उत्तम) + ईश्वर (शक्तिसम्पन्न, योग्य)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावरेश्वरम्वरेश्वरेवरेश्वराणि
द्वितीयावरेश्वरम्वरेश्वरेवरेश्वराणि
तृतीयावरेश्वरेणवरेश्वराभ्याम्वरेश्वरैः
चतुर्थीवरेश्वरायवरेश्वराभ्याम्वरेश्वरेभ्यः
पञ्चमीवरेश्वरात् / वरेश्वराद्वरेश्वराभ्याम्वरेश्वरेभ्यः
षष्ठीवरेश्वरस्यवरेश्वरयोःवरेश्वराणाम्
सप्तमीवरेश्वरेवरेश्वरयोःवरेश्वरेषु
सम्बोधनहे वरेश्वरहे वरेश्वरेहे वरेश्वराणि

अर्थ: वर (सश्रेष्ठ, उत्तम) + ईश्वर (शक्तिसम्पन्न, योग्य)
English: id. (सर्वकाम-वर्°, ‘able to grant all wishes’), ib.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬