🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:51:46 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्णक (पुंलिङ्ग)

मु्खावरण, नकाब अभिनेता की वेशभूषा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्णकःवर्णकौवर्णकाः
द्वितीयावर्णकम्वर्णकौवर्णकान्
तृतीयावर्णकेनवर्णकाभ्याम्वर्णकैः
चतुर्थीवर्णकायवर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
पञ्चमीवर्णकात् / वर्णकाद्वर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
षष्ठीवर्णकस्यवर्णकयोःवर्णकानाम्
सप्तमीवर्णकेवर्णकयोःवर्णकेषु
सम्बोधनहे वर्णकहे वर्णकौहे वर्णकाः

अर्थ: मु्खावरण, नकाब अभिनेता की वेशभूषा
संस्कृत: पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

📚 अमरकोश में:
• शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (२.६.१३४) — पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्णक (नपुंसकलिङ्ग)

रंगलेप, रंग, वर्ण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्णकम्वर्णकेवर्णकानि
द्वितीयावर्णकम्वर्णकेवर्णकानि
तृतीयावर्णकेनवर्णकाभ्याम्वर्णकैः
चतुर्थीवर्णकायवर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
पञ्चमीवर्णकात् / वर्णकाद्वर्णकाभ्याम्वर्णकेभ्यः
षष्ठीवर्णकस्यवर्णकयोःवर्णकानाम्
सप्तमीवर्णकेवर्णकयोःवर्णकेषु
सम्बोधनहे वर्णकहे वर्णकेहे वर्णकानि

अर्थ: रंगलेप, रंग, वर्ण
संस्कृत: पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

📚 अमरकोश में:
• शरीर पर लगाने का सुगन्धित लेप (२.६.१३४) — पर्याय: गात्रानुलेपनी, वर्ति, विलेपन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें