🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:33:46 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्णगत (पुंलिङ्ग)

वर्ण (श्रेणी, वंश) + गत (अन्तर्गत, अन्तःस्थित)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्णगतःवर्णगतौवर्णगताः
द्वितीयावर्णगतम्वर्णगतौवर्णगतान्
तृतीयावर्णगतेनवर्णगताभ्याम्वर्णगतैः
चतुर्थीवर्णगतायवर्णगताभ्याम्वर्णगतेभ्यः
पञ्चमीवर्णगतात् / वर्णगताद्वर्णगताभ्याम्वर्णगतेभ्यः
षष्ठीवर्णगतस्यवर्णगतयोःवर्णगतानाम्
सप्तमीवर्णगतेवर्णगतयोःवर्णगतेषु
सम्बोधनहे वर्णगतहे वर्णगतौहे वर्णगताः

अर्थ: वर्ण (श्रेणी, वंश) + गत (अन्तर्गत, अन्तःस्थित)
English: ‘gone to colour’, coloured, described, W.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्णगत (नपुंसकलिङ्ग)

वर्ण (श्रेणी, वंश) + गत (अन्तर्गत, अन्तःस्थित)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्णगतम्वर्णगतेवर्णगतानि
द्वितीयावर्णगतम्वर्णगतेवर्णगतानि
तृतीयावर्णगतेनवर्णगताभ्याम्वर्णगतैः
चतुर्थीवर्णगतायवर्णगताभ्याम्वर्णगतेभ्यः
पञ्चमीवर्णगतात् / वर्णगताद्वर्णगताभ्याम्वर्णगतेभ्यः
षष्ठीवर्णगतस्यवर्णगतयोःवर्णगतानाम्
सप्तमीवर्णगतेवर्णगतयोःवर्णगतेषु
सम्बोधनहे वर्णगतहे वर्णगतेहे वर्णगतानि

अर्थ: वर्ण (श्रेणी, वंश) + गत (अन्तर्गत, अन्तःस्थित)
English: ‘gone to colour’, coloured, described, W.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें