🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:19:44 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्तक (पुंलिङ्ग)

जीवित, विद्यमान, वर्तमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तकःवर्तकौवर्तकाः
द्वितीयावर्तकम्वर्तकौवर्तकान्
तृतीयावर्तकेनवर्तकाभ्याम्वर्तकैः
चतुर्थीवर्तकायवर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
पञ्चमीवर्तकात् / वर्तकाद्वर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
षष्ठीवर्तकस्यवर्तकयोःवर्तकानाम्
सप्तमीवर्तकेवर्तकयोःवर्तकेषु
सम्बोधनहे वर्तकहे वर्तकौहे वर्तकाः

अर्थ: जीवित, विद्यमान, वर्तमान
संस्कृत: पर्याय: हारीत, मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्तक (नपुंसकलिङ्ग)

जीवित, विद्यमान, वर्तमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तकम्वर्तकेवर्तकानि
द्वितीयावर्तकम्वर्तकेवर्तकानि
तृतीयावर्तकेनवर्तकाभ्याम्वर्तकैः
चतुर्थीवर्तकायवर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
पञ्चमीवर्तकात् / वर्तकाद्वर्तकाभ्याम्वर्तकेभ्यः
षष्ठीवर्तकस्यवर्तकयोःवर्तकानाम्
सप्तमीवर्तकेवर्तकयोःवर्तकेषु
सम्बोधनहे वर्तकहे वर्तकेहे वर्तकानि

अर्थ: जीवित, विद्यमान, वर्तमान
संस्कृत: पर्याय: हारीत, मद्गु, कारण्डव, प्लव, तित्तिरि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें