🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:22:38 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्तन (पुंलिङ्ग)

टिकाऊ, रहने वाला, ठहरने वाला, विद्यमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तनःवर्तनौवर्तनाः
द्वितीयावर्तनम्वर्तनौवर्तनान्
तृतीयावर्तनेनवर्तनाभ्याम्वर्तनैः
चतुर्थीवर्तनायवर्तनाभ्याम्वर्तनेभ्यः
पञ्चमीवर्तनात् / वर्तनाद्वर्तनाभ्याम्वर्तनेभ्यः
षष्ठीवर्तनस्यवर्तनयोःवर्तनानाम्
सप्तमीवर्तनेवर्तनयोःवर्तनेषु
सम्बोधनहे वर्तनहे वर्तनौहे वर्तनाः

अर्थ: टिकाऊ, रहने वाला, ठहरने वाला, विद्यमान
संस्कृत: पर्याय: आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, जीवन

📚 अमरकोश में:
• जीविका (२.९.१) — पर्याय: आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, जीवन
• रहने/बरतने वाला (३.१.२९) — पर्याय: वर्तिष्णु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्तन (नपुंसकलिङ्ग)

टिकाऊ, रहने वाला, ठहरने वाला, विद्यमान

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्तनम्वर्तनेवर्तनानि
द्वितीयावर्तनम्वर्तनेवर्तनानि
तृतीयावर्तनेनवर्तनाभ्याम्वर्तनैः
चतुर्थीवर्तनायवर्तनाभ्याम्वर्तनेभ्यः
पञ्चमीवर्तनात् / वर्तनाद्वर्तनाभ्याम्वर्तनेभ्यः
षष्ठीवर्तनस्यवर्तनयोःवर्तनानाम्
सप्तमीवर्तनेवर्तनयोःवर्तनेषु
सम्बोधनहे वर्तनहे वर्तनेहे वर्तनानि

अर्थ: टिकाऊ, रहने वाला, ठहरने वाला, विद्यमान
संस्कृत: पर्याय: आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, जीवन

📚 अमरकोश में:
• जीविका (२.९.१) — पर्याय: आजीव, जीविका, वार्ता, वृत्ति, जीवन
• रहने/बरतने वाला (३.१.२९) — पर्याय: वर्तिष्णु

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें