🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:13:53 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्धमान (पुंलिङ्ग)

विकशित होने वाला, बढ़ने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्धमानःवर्धमानौवर्धमानाः
द्वितीयावर्धमानम्वर्धमानौवर्धमानान्
तृतीयावर्धमानेनवर्धमानाभ्याम्वर्धमानैः
चतुर्थीवर्धमानायवर्धमानाभ्याम्वर्धमानेभ्यः
पञ्चमीवर्धमानात् / वर्धमानाद्वर्धमानाभ्याम्वर्धमानेभ्यः
षष्ठीवर्धमानस्यवर्धमानयोःवर्धमानानाम्
सप्तमीवर्धमानेवर्धमानयोःवर्धमानेषु
सम्बोधनहे वर्धमानहे वर्धमानौहे वर्धमानाः

अर्थ: विकशित होने वाला, बढ़ने वाला
संस्कृत: पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

📚 अमरकोश में:
• अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — पर्याय: एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, व्यडम्बक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्धमान (नपुंसकलिङ्ग)

विकशित होने वाला, बढ़ने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्धमानम्वर्धमानेवर्धमानानि
द्वितीयावर्धमानम्वर्धमानेवर्धमानानि
तृतीयावर्धमानेनवर्धमानाभ्याम्वर्धमानैः
चतुर्थीवर्धमानायवर्धमानाभ्याम्वर्धमानेभ्यः
पञ्चमीवर्धमानात् / वर्धमानाद्वर्धमानाभ्याम्वर्धमानेभ्यः
षष्ठीवर्धमानस्यवर्धमानयोःवर्धमानानाम्
सप्तमीवर्धमानेवर्धमानयोःवर्धमानेषु
सम्बोधनहे वर्धमानहे वर्धमानेहे वर्धमानानि

अर्थ: विकशित होने वाला, बढ़ने वाला
संस्कृत: पर्याय: व्याघ्रपुच्छ, गन्धर्वहस्तक, एरण्ड, उरुबूक, रुचक

📚 अमरकोश में:
• अरण्डी (एरण्ड) के और नाम (२.४.५१) — पर्याय: एरण्ड, उरुबूक, रुचक, चित्रक, चंचु, पंचांगुल, मण्ड, व्यडम्बक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬