🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:19:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वर्य (पुंलिङ्ग)

चुने जाने या छांटे जाने के योग्य पात्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्यःवर्यौवर्याः
द्वितीयावर्यम्वर्यौवर्यान्
तृतीयावर्येणवर्याभ्याम्वर्यैः
चतुर्थीवर्यायवर्याभ्याम्वर्येभ्यः
पञ्चमीवर्यात् / वर्याद्वर्याभ्याम्वर्येभ्यः
षष्ठीवर्यस्यवर्ययोःवर्याणाम्
सप्तमीवर्येवर्ययोःवर्येषु
सम्बोधनहे वर्यहे वर्यौहे वर्याः

अर्थ: चुने जाने या छांटे जाने के योग्य पात्र
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वर्य (नपुंसकलिङ्ग)

चुने जाने या छांटे जाने के योग्य पात्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावर्यम्वर्येवर्याणि
द्वितीयावर्यम्वर्येवर्याणि
तृतीयावर्येणवर्याभ्याम्वर्यैः
चतुर्थीवर्यायवर्याभ्याम्वर्येभ्यः
पञ्चमीवर्यात् / वर्याद्वर्याभ्याम्वर्येभ्यः
षष्ठीवर्यस्यवर्ययोःवर्याणाम्
सप्तमीवर्येवर्ययोःवर्येषु
सम्बोधनहे वर्यहे वर्येहे वर्याणि

अर्थ: चुने जाने या छांटे जाने के योग्य पात्र
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम

📚 अमरकोश में:
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रधान, प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें