🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:39:46 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वशवर्तिन् (पुंलिङ्ग)

आज्ञाकारी, दूसरे की इच्छा का वशवर्ती, विनीत, अधीन

🔎 आपका लिखा रूप वशवर्ती = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशवर्तीवशवर्तिनौवशवर्तिनः
द्वितीयावशवर्तिनम्वशवर्तिनौवशवर्तिनः
तृतीयावशवर्तिनावशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभिः
चतुर्थीवशवर्तिनेवशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभ्यः
पञ्चमीवशवर्तिनःवशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभ्यः
षष्ठीवशवर्तिनःवशवर्तिनोःवशवर्तिनाम्
सप्तमीवशवर्तिनिवशवर्तिनोःवशवर्तिषु
सम्बोधनहे वशवर्तिन्हे वशवर्तिनौहे वशवर्तिनः

अर्थ: आज्ञाकारी, दूसरे की इच्छा का वशवर्ती, विनीत, अधीन
संस्कृत: सेवकः, अन्यस्य आज्ञां पालयति सः, वशीभूतः

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वशवर्तिन् (स्त्रीलिङ्ग)

आज्ञाकारी, दूसरे की इच्छा का वशवर्ती, विनीत, अधीन

🔎 आपका लिखा रूप वशवर्ती = प्रथमा विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावशवर्तीवशवर्तिनौवशवर्तिनः
द्वितीयावशवर्तिनम्वशवर्तिनौवशवर्तिनः
तृतीयावशवर्तिनावशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभिः
चतुर्थीवशवर्तिनेवशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभ्यः
पञ्चमीवशवर्तिनःवशवर्तिभ्याम्वशवर्तिभ्यः
षष्ठीवशवर्तिनःवशवर्तिनोःवशवर्तिनाम्
सप्तमीवशवर्तिनिवशवर्तिनोःवशवर्तिषु
सम्बोधनहे वशवर्तिन्हे वशवर्तिनौहे वशवर्तिनः

अर्थ: आज्ञाकारी, दूसरे की इच्छा का वशवर्ती, विनीत, अधीन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬