🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:56:57 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वाचंयम (पुंलिङ्ग)

जिह्वा को रोकने वाला, पूर्ण निस्तब्धता रखने वाला, चुप रहने वाला, मौनी, स्वल्पभाषी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाचंयमःवाचंयमौवाचंयमाः
द्वितीयावाचंयमम्वाचंयमौवाचंयमान्
तृतीयावाचंयमेनवाचंयमाभ्याम्वाचंयमैः
चतुर्थीवाचंयमायवाचंयमाभ्याम्वाचंयमेभ्यः
पञ्चमीवाचंयमात् / वाचंयमाद्वाचंयमाभ्याम्वाचंयमेभ्यः
षष्ठीवाचंयमस्यवाचंयमयोःवाचंयमानाम्
सप्तमीवाचंयमेवाचंयमयोःवाचंयमेषु
सम्बोधनहे वाचंयमहे वाचंयमौहे वाचंयमाः

अर्थ: जिह्वा को रोकने वाला, पूर्ण निस्तब्धता रखने वाला, चुप रहने वाला, मौनी, स्वल्पभाषी
संस्कृत: पर्याय: मुनि

📚 अमरकोश में:
• मौनव्रती (२.७.४६) — पर्याय: मुनि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वाचंयम (नपुंसकलिङ्ग)

जिह्वा को रोकने वाला, पूर्ण निस्तब्धता रखने वाला, चुप रहने वाला, मौनी, स्वल्पभाषी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाचंयमम्वाचंयमेवाचंयमानि
द्वितीयावाचंयमम्वाचंयमेवाचंयमानि
तृतीयावाचंयमेनवाचंयमाभ्याम्वाचंयमैः
चतुर्थीवाचंयमायवाचंयमाभ्याम्वाचंयमेभ्यः
पञ्चमीवाचंयमात् / वाचंयमाद्वाचंयमाभ्याम्वाचंयमेभ्यः
षष्ठीवाचंयमस्यवाचंयमयोःवाचंयमानाम्
सप्तमीवाचंयमेवाचंयमयोःवाचंयमेषु
सम्बोधनहे वाचंयमहे वाचंयमेहे वाचंयमानि

अर्थ: जिह्वा को रोकने वाला, पूर्ण निस्तब्धता रखने वाला, चुप रहने वाला, मौनी, स्वल्पभाषी
संस्कृत: पर्याय: मुनि

📚 अमरकोश में:
• मौनव्रती (२.७.४६) — पर्याय: मुनि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें