🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:27 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वाचिक (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाचिकःवाचिकौवाचिकाः
द्वितीयावाचिकम्वाचिकौवाचिकान्
तृतीयावाचिकेनवाचिकाभ्याम्वाचिकैः
चतुर्थीवाचिकायवाचिकाभ्याम्वाचिकेभ्यः
पञ्चमीवाचिकात् / वाचिकाद्वाचिकाभ्याम्वाचिकेभ्यः
षष्ठीवाचिकस्यवाचिकयोःवाचिकानाम्
सप्तमीवाचिकेवाचिकयोःवाचिकेषु
सम्बोधनहे वाचिकहे वाचिकौहे वाचिकाः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: सन्देशवाच्
English: verbal, effected or caused by words, consisting in words, communicated by speech (with अभिनय m. a declamatory

📚 अमरकोश में:
• सन्देश-वचन (१.६.१८) — पर्याय: आगे

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वाचिक (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाचिकम्वाचिकेवाचिकानि
द्वितीयावाचिकम्वाचिकेवाचिकानि
तृतीयावाचिकेनवाचिकाभ्याम्वाचिकैः
चतुर्थीवाचिकायवाचिकाभ्याम्वाचिकेभ्यः
पञ्चमीवाचिकात् / वाचिकाद्वाचिकाभ्याम्वाचिकेभ्यः
षष्ठीवाचिकस्यवाचिकयोःवाचिकानाम्
सप्तमीवाचिकेवाचिकयोःवाचिकेषु
सम्बोधनहे वाचिकहे वाचिकेहे वाचिकानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: सन्देशवाच्
English: verbal, effected or caused by words, consisting in words, communicated by speech (with अभिनय m. a declamatory

📚 अमरकोश में:
• सन्देश-वचन (१.६.१८) — पर्याय: आगे

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें