🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:59 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

वात (पुंलिङ्ग)

बही हुई

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावातःवातौवाताः
द्वितीयावातम्वातौवातान्
तृतीयावातेनवाताभ्याम्वातैः
चतुर्थीवातायवाताभ्याम्वातेभ्यः
पञ्चमीवातात् / वाताद्वाताभ्याम्वातेभ्यः
षष्ठीवातस्यवातयोःवातानाम्
सप्तमीवातेवातयोःवातेषु
सम्बोधनहे वातहे वातौहे वाताः

अर्थ: बही हुई
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 अमरकोश में:
• दोष (३.३.२४०) — पर्याय: त्रुटि
• वायु के और नाम (१.१.७५) — पर्याय: समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, पवन, पवमान, प्रभंजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

वात (नपुंसकलिङ्ग)

बही हुई

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावातम्वातेवातानि
द्वितीयावातम्वातेवातानि
तृतीयावातेनवाताभ्याम्वातैः
चतुर्थीवातायवाताभ्याम्वातेभ्यः
पञ्चमीवातात् / वाताद्वाताभ्याम्वातेभ्यः
षष्ठीवातस्यवातयोःवातानाम्
सप्तमीवातेवातयोःवातेषु
सम्बोधनहे वातहे वातेहे वातानि

अर्थ: बही हुई
संस्कृत: पर्याय: श्वसन, स्पर्शन, वायु, मातरिश्वन्, सदागति

📚 अमरकोश में:
• दोष (३.३.२४०) — पर्याय: त्रुटि
• वायु के और नाम (१.१.७५) — पर्याय: समीर, मारुत, मरुत्, जगत्प्राण, समीरण, नभस्वान्, पवन, पवमान, प्रभंजन

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें