🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:24:30 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विकर्तन (पुंलिङ्ग)

विशेषण कर्तनं यस्य प्रा.ब. सूर्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकर्तनःविकर्तनौविकर्तनाः
द्वितीयाविकर्तनम्विकर्तनौविकर्तनान्
तृतीयाविकर्तनेनविकर्तनाभ्याम्विकर्तनैः
चतुर्थीविकर्तनायविकर्तनाभ्याम्विकर्तनेभ्यः
पञ्चमीविकर्तनात् / विकर्तनाद्विकर्तनाभ्याम्विकर्तनेभ्यः
षष्ठीविकर्तनस्यविकर्तनयोःविकर्तनानाम्
सप्तमीविकर्तनेविकर्तनयोःविकर्तनेषु
सम्बोधनहे विकर्तनहे विकर्तनौहे विकर्तनाः

अर्थ: विशेषण कर्तनं यस्य प्रा.ब. सूर्य
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्

📚 अमरकोश में:
• सूर्य के और नाम (१.३.३१) — पर्याय: भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विकर्तन (नपुंसकलिङ्ग)

विशेषण कर्तनं यस्य प्रा.ब. सूर्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकर्तनम्विकर्तनेविकर्तनानि
द्वितीयाविकर्तनम्विकर्तनेविकर्तनानि
तृतीयाविकर्तनेनविकर्तनाभ्याम्विकर्तनैः
चतुर्थीविकर्तनायविकर्तनाभ्याम्विकर्तनेभ्यः
पञ्चमीविकर्तनात् / विकर्तनाद्विकर्तनाभ्याम्विकर्तनेभ्यः
षष्ठीविकर्तनस्यविकर्तनयोःविकर्तनानाम्
सप्तमीविकर्तनेविकर्तनयोःविकर्तनेषु
सम्बोधनहे विकर्तनहे विकर्तनेहे विकर्तनानि

अर्थ: विशेषण कर्तनं यस्य प्रा.ब. सूर्य
संस्कृत: पर्याय: सूर, सूर्य, अर्यमन्, आदित्य, द्वादशात्मन्
English: cutting asunder, dividing, Nir.

📚 अमरकोश में:
• सूर्य के और नाम (१.३.३१) — पर्याय: भास्वान्, विवस्वान्, सप्ताश्व, हरिदश्व, उष्णरश्मि, अर्क, मार्तण्ड, मिहिर, अरुण, पूषा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬