🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:57:12 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विग्रह (पुंलिङ्ग)

फैलाव, विस्तार, प्रसार

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविग्रहःविग्रहौविग्रहाः
द्वितीयाविग्रहम्विग्रहौविग्रहान्
तृतीयाविग्रहेणविग्रहाभ्याम्विग्रहैः
चतुर्थीविग्रहायविग्रहाभ्याम्विग्रहेभ्यः
पञ्चमीविग्रहात् / विग्रहाद्विग्रहाभ्याम्विग्रहेभ्यः
षष्ठीविग्रहस्यविग्रहयोःविग्रहाणाम्
सप्तमीविग्रहेविग्रहयोःविग्रहेषु
सम्बोधनहे विग्रहहे विग्रहौहे विग्रहाः

अर्थ: फैलाव, विस्तार, प्रसार
संस्कृत: पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर

📚 अमरकोश में:
• शरीर (२.६.७१) — पर्याय: कलेवर, गात्र, वपुस्, संहनन, शरीर, वर्ष्म
• युद्ध के और नाम (२.८.१०४) — पर्याय: मृध, आस्कन्दन, संख्य, समीक, साम्परायिक, समर, अनीक, रण, कलह
• फैलाव (३.२.२२) — पर्याय: विस्तार, व्यास

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें