🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:10:17 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विपत्ति (स्त्रीलिङ्ग)

संकट, दुर्भाग्य, अनर्थ, अनिष्टपात, आफ़त

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविपत्तिःविपत्तीविपत्तयः
द्वितीयाविपत्तिम्विपत्तीविपत्तीः
तृतीयाविपत्त्याविपत्तिभ्याम्विपत्तिभिः
चतुर्थीविपत्तये / विपत्त्यैविपत्तिभ्याम्विपत्तिभ्यः
पञ्चमीविपत्तेः / विपत्त्याःविपत्तिभ्याम्विपत्तिभ्यः
षष्ठीविपत्तेः / विपत्त्याःविपत्त्योःविपत्तीनाम्
सप्तमीविपत्तौ / विपत्त्याम्विपत्त्योःविपत्तिषु
सम्बोधनहे विपत्तेहे विपत्तीहे विपत्तयः

अर्थ: संकट, दुर्भाग्य, अनर्थ, अनिष्टपात, आफ़त
संस्कृत: पर्याय: विपद्, आपद्

📚 अमरकोश में:
• विपत्ति (२.८.८२) — पर्याय: विपद्, आपद्
• व्यसन (३.३.१२८) — पर्याय: पतन, काम, क्रोध
• अनय (३.३.१५८) — पर्याय: अशुभ, भाग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬