🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:28:43 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विपर्यय (पुंलिङ्ग)

वैपरीत्य, व्यतिक्रम, औंधापन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविपर्ययःविपर्ययौविपर्ययाः
द्वितीयाविपर्ययम्विपर्ययौविपर्ययान्
तृतीयाविपर्ययेणविपर्ययाभ्याम्विपर्ययैः
चतुर्थीविपर्ययायविपर्ययाभ्याम्विपर्ययेभ्यः
पञ्चमीविपर्ययात् / विपर्ययाद्विपर्ययाभ्याम्विपर्ययेभ्यः
षष्ठीविपर्ययस्यविपर्यययोःविपर्ययाणाम्
सप्तमीविपर्ययेविपर्यययोःविपर्ययेषु
सम्बोधनहे विपर्ययहे विपर्ययौहे विपर्ययाः

अर्थ: वैपरीत्य, व्यतिक्रम, औंधापन
संस्कृत: पर्याय: व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय, प्रपञ्च

📚 अमरकोश में:
• उलट-पुलट (३.२.३३) — पर्याय: व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विपर्यय (नपुंसकलिङ्ग)

वैपरीत्य, व्यतिक्रम, औंधापन

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविपर्ययम्विपर्ययेविपर्ययाणि
द्वितीयाविपर्ययम्विपर्ययेविपर्ययाणि
तृतीयाविपर्ययेणविपर्ययाभ्याम्विपर्ययैः
चतुर्थीविपर्ययायविपर्ययाभ्याम्विपर्ययेभ्यः
पञ्चमीविपर्ययात् / विपर्ययाद्विपर्ययाभ्याम्विपर्ययेभ्यः
षष्ठीविपर्ययस्यविपर्यययोःविपर्ययाणाम्
सप्तमीविपर्ययेविपर्यययोःविपर्ययेषु
सम्बोधनहे विपर्ययहे विपर्ययेहे विपर्ययाणि

अर्थ: वैपरीत्य, व्यतिक्रम, औंधापन
संस्कृत: पर्याय: व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय, प्रपञ्च
English: reversed, inverted, perverse, contrary to (gen.), BhP.

📚 अमरकोश में:
• उलट-पुलट (३.२.३३) — पर्याय: व्यत्यास, विपर्यास, व्यत्यय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें