🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:49:27 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

विभात् (पुंलिङ्ग)

वि (स च डित्" पक्षी) + भात् (चमकनेवाला, सुंदर दिखनेवाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविभात् / विभाद्विभातौविभातः
द्वितीयाविभातम्विभातौविभातः
तृतीयाविभाताविभाद्भ्याम्विभाद्भिः
चतुर्थीविभातेविभाद्भ्याम्विभाद्भ्यः
पञ्चमीविभातःविभाद्भ्याम्विभाद्भ्यः
षष्ठीविभातःविभातोःविभाताम्
सप्तमीविभातिविभातोःविभात्सु
सम्बोधनहे विभात् / हे विभाद्हे विभातौहे विभातः

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + भात् (चमकनेवाला, सुंदर दिखनेवाला)
English: shining, splendid (applied to Uṣas), RV.

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के और नाम (१.४.३) — पर्याय: व्युष्ट, गोसर्ग, प्रभात

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

विभात् (नपुंसकलिङ्ग)

वि (स च डित्" पक्षी) + भात् (चमकनेवाला, सुंदर दिखनेवाला)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविभात् / विभाद्विभान्ती / विभातीविभान्ति
द्वितीयाविभात् / विभाद्विभान्ती / विभातीविभान्ति
तृतीयाविभाताविभाद्भ्याम्विभाद्भिः
चतुर्थीविभातेविभाद्भ्याम्विभाद्भ्यः
पञ्चमीविभातःविभाद्भ्याम्विभाद्भ्यः
षष्ठीविभातःविभातोःविभाताम्
सप्तमीविभातिविभातोःविभात्सु
सम्बोधनहे विभात् / हे विभाद्हे विभान्ती / हे विभातीहे विभान्ति

अर्थ: वि (स च डित्" पक्षी) + भात् (चमकनेवाला, सुंदर दिखनेवाला)
English: shining, splendid (applied to Uṣas), RV.

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के और नाम (१.४.३) — पर्याय: व्युष्ट, गोसर्ग, प्रभात

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें